Specjalistyczna Poradnia Zaburzeń Dwubiegunowych (ChAD)

W celu ustalenia rozpoznania zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu I należy zweryfikować obecność następujących objawów epizodu maniakalnego. Epizod maniakalny może ustąpić miejsca epizodowi hipomaniakalnemu lub depresyjnemu.

Epizod maniakalny

1. Odrębny okres nieprawidłowo i trwale wzmożonego ekspansywnego lub drażliwego nastroju, trwający co najmniej tydzień, obecny przez większość dnia, niemal codziennie (lub jakikolwiek czas, jeśli wymagana jest hospitalizacja).
2. Podczas okresu zakłócenia nastroju i zwiększenia energii lub aktywności utrzymują się co najmniej trzy spośród wymienionych objawów, które stanowią zauważalną zmianę w stosunku do dotychczasowego zachowania:

1. Przesadna samoocena lub postawa wielkościowa.
2. Zmniejszona potrzeba snu (np. osoba czuje się wypoczęta po 3 godzinach snu).
3. Rozmowność większa niż zwykle lub przymus mówienia.
4. Gonitwa myśli lub subiektywne odczucie gonitwy myśli.
5. Łatwe rozpraszanie uwagi (tzn. uwaga zbyt łatwo odciągana przez nieistotne bodźce zewnętrzne), zgłaszane lub obserwowane.
6. Zwiększenie aktywności skierowanej na cel (społecznej, w pracy lub w szkole, albo seksualnej) lub pobudzenie psychoruchowe (tzn. bezcelowa aktywność).
7. Nadmierne zainteresowanie aktywnościami o dużym potencjale wywoływania szkodliwych konsekwencji (np. odnajdywanie przyjemności w niepohamowanych zakupach, nierozważnych kontaktach seksualnych, nierozsądnych inwestycjach).

1. Zakłócenia nastroju jest wystarczająco ciężkie, by spowodować wyraźne upośledzenie funkcjonowania społecznego lub zawodowego albo zmuszać do hospitalizowania pacjenta, by zapobiec zagrożeniu dla niego samego lub innych osób, a także w przypadku wystąpienia objawów psychotycznych.
2. Objawy nie są wywoływane fizjologicznym działaniem substancji (np. nadużyciem narkotyków, leków, innym leczeniem) ani innym stanem medycznym.

Uwaga: Pełny epizod maniakalny, występujący w trakcie leczenia przeciwdepresyjnego (np. farmakoterapii, terapii elektrowstrząsowej), utrzymujący się na pełnoobjawowym poziomie w okresie przekraczającym działanie terapii przeciwdepresyjnej, jest wystarczająco silnym dowodem na występowanie epizodów maniakalnych, umożliwiającym rozpoznanie zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu I.

Uwaga: Kryteria A-D stanowią o rozpoznaniu epizodu maniakalnego. Do rozpoznania zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu I niezbędne jest wystąpienie przynajmniej jednego epizodu maniakalnego w życiu.

Epizod hipomaniakalny:

1. Odrębny okres nieprawidłowo i trwale wzmożonego ekspansywnego lub drażliwego nastroju oraz, trwający co najmniej 4 dni, obecny przez większość dnia, niemal codziennie.
2. Podczas okresu zakłócenia nastroju i zwiększenia energii lub aktywności utrzymują się co najmniej trzy spośród wymienionych objawów, które obrazują zauważalną zmianę w dotychczasowym zachowaniu:

1. Przesadna samoocena lub postawa wielkościowa.
2. Zmniejszona potrzeba snu (np. osoba czuje się wypoczęta po 3 godzinach snu).
3. Rozmowność większa niż zwykle lub przymus mówienia.
4. Gonitwa myśli lub subiektywne odczucie, że myśli ścigają się.
5. Łatwe rozpraszanie uwagi (tzn. uwaga zbyt łatwo odciągana przez nieistotne bodźce zewnętrzne), zgłaszane lub obserwowane.
6. Zwiększenie aktywności skierowanej na cel (społecznej, w pracy lub w szkole, albo seksualnej) lub pobudzenie psychoruchowe (tzn. bezcelowa aktywność).
7. Nadmierne zainteresowanie aktywnościami o dużym potencjale wywoływania szkodliwych konsekwencji (np. odnajdywanie przyjemności w niepohamowanych zakupach, nierozważnych kontaktach seksualnych, nierozsądnych inwestycjach).

1. Wystąpienie epizodu jest związane z wyraźną zmianą w zakresie funkcjonowania, niecharakterystycznego dla danej osoby w okresach bezobjawowych.
2. Zakłócenie nastroju i zmiana funkcjonowania są widoczne dla innych.
3. Przebieg epizodu nie jest na tyle ciężki, by powodował znaczne upośledzenie funkcjonowania społecznego lub zawodowego albo zmuszał do hospitalizowania pacjenta. Jeśli występują cechy psychotyczne, epizod taki, z definicji, jest epizodem maniakalnym.
4. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji (np. nadużyciem narkotyków, leków, innym leczeniem) ani innym stanem medycznym.

Uwaga: Pełne epizody hipomaniakalne występujące w trakcie terapii depresji (np. w trakcie farmakoterapii, terapii elektrowstrząsowej), ale utrzymujące się na pełnoobjawowym poziomie po jej zakończeniu, są dowodem na wystąpienie epizodu hipomaniakalnego. Mimo to należy pamiętać, że jeden lub dwa występujące objawy (zwłaszcza zwiększenie drażliwości, łatwe denerwowanie się, wpadanie w złość po zastosowaniu leczenia przeciwdepresyjnego) nie są uznawane za wystarczające do ustalenia rozpoznania epizodu hipomaniakalnego, ani nie muszą wskazywać na tendencje do występowania zaburzeń nastroju o typie dwubiegunowym.

Uwaga: Kryteria A-F stanowią o rozpoznaniu epizodu hipomaniakalnego. Epizody hipomaniakalne występują powszechnie w przebiegu leczenia zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu I, jednak ich obecność nie jest konieczna do ustalenia tego rozpoznania.

Epizod większego zaburzenia depresyjnego

1. Pięć (lub więcej) spośród wymienionych objawów występuje w ciągu tego samego dwutygodniowego okresu, powodując zmianę w stosunku do dotychczasowego poziomu funkcjonowania. Co najmniej jednym z objawów jest (1) obniżony nastrój lub (2) utrata zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności.

Uwaga: Nie obejmuje objawów, które są wyraźnie spowodowane stanem medycznym.

1. Obniżony nastrój utrzymujący się przez większą część dnia, prawie każdego dnia, ujawniany albo w postaci subiektywnych skarg (np. poczucie smutku, pustki lub braku nadziei), albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby (np. płaczliwość). (Uwaga: U dzieci i osób dorastających nastrój może być drażliwy).
2. Znaczne zmniejszenie zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności w stosunku do wszystkich lub prawie wszystkich aktywności, utrzymujące się przez większą część dnia, niemal każdego dnia (ujawnione albo w postaci subiektywnych skarg, albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby).
3. Znaczący spadek masy ciała, bez rozmyślnego ograniczenia przyjmowanych pokarmów, lub zwiększenie masy ciała (np. zmiana przekraczająca 5% masy ciała w ciągu miesiąca), albo zmniejszenie lub zwiększenie apetytu, utrzymujące się prawie każdego dnia (Uwaga: U dzieci należy brać także pod uwagę niepowodzenie w osiągnięciu oczekiwanej masy ciała).
4. Bezsenność lub nadmierna senność niemal każdego dnia.
5. Pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe niemal każdego dnia (obserwowane przez inne osoby, nie jedynie subiektywne poczucie pobudzenia lub bycia spowolniałym).
6. Zmęczenie lub poczucie braku energii niemal każdego dnia.
7. Poczucie braku własnej wartości lub nieadekwatne, nadmierne poczucie winy (może być urojeniowe), występujące niemal każdego dnia (nie zaledwie wyrzuty sumienia lub poczucie winy z powodu bycia chorym).
8. Zmniejszona zdolność myślenia lub koncentracji albo brak zdecydowania, utrzymujące się niemal każdego dnia (ujawnione albo w postaci subiektywnych skarg, albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby).
9. Nawracające myśli o śmierci (nie tylko lęk przed śmiercią), nawracające myśli samobójcze bez określonego planu działania, próby samobójcze lub określony plan popełnienia samobójstwa.

1. Występowanie objawów powoduje klinicznie istotne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego bądź w innym ważnym obszarze.
2. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji ani innym stanem medycznym.

Uwaga: Kryteria A-C stanowią o rozpoznaniu epizodu większego zaburzenia depresyjnego. Epizody takie są powszechne w przebiegu zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu I, jednak ich występowanie nie jest konieczne do ustalenia tego rozpoznania.

Uwaga: Odpowiedzią na znaczącą utratę (np. żałoba, ruina finansowa, straty z powodu katastrofy naturalnej, poważna choroba lub niesprawność) może być intensywne poczucie smutku, występowanie ruminacji, dotyczących straty, bezsenność, zmniejszenie apetytu i masy ciała, opisane w kryterium A, co może przypominać objawy epizodu depresyjnego. Choć objawy te mogą być zrozumiałe lub uznane za adekwatne w stosunku do poniesionej straty, poza uwzględnieniem odpowiedzi na tę stratę, to należy rozważyć wystąpienie epizodu większego zaburzenia depresyjnego. Podjęcie tej decyzji diagnostycznej niewątpliwie wymaga dokonania oceny klinicznej na podstawie wywiadu chorobowego oraz z uwzględnieniem norm kulturowych, określających sposób wyrażania cierpienia w kontekście utraty.

Zaburzenie (afektywne) dwubiegunowe typu I

1. Spełniono kryteria dla przynajmniej jednego epizodu maniakalnego (Kryteria A-D dla epizodu maniakalnego wcześniej).
2. Wystąpienie epizodów maniakalnych i epizodu (epizodów) większego depresyjnego nie może zostać lepiej wyjaśnione występowaniem zaburzenia schizoafektywnego, schizofrenii, zaburzenia schizofrenoformicznego, zaburzenia urojeniowego i innego zaburzenia psychotycznego.

W celu ustalenia rozpoznania zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu II należy zweryfikować obecność następujących objawów, występującego obecnie lub w przeszłości epizodu hipomaniakalnego oraz następujących kryteriów dla występującego obecnie lub w przeszłości epizodu większego zaburzenia depresyjnego.

Epizod hipomaniakalny:

1. Odrębny okres nieprawidłowo i trwale wzmożonego ekspansywnego lub drażliwego nastroju oraz, trwający co najmniej 4 dni, obecny przez większość dnia, niemal codziennie.
2. Podczas okresu zakłócenia nastroju i zwiększenia energii lub aktywności utrzymują się co najmniej trzy spośród wymienionych objawów, które obrazują zauważalną zmianę w dotychczasowym zachowaniu:

1. Przesadna samoocena lub postawa wielkościowa.
2. Zmniejszona potrzeba snu (np. osoba czuje się wypoczęta po 3 godzinach snu).
3. Rozmowność większa niż zwykle lub przymus mówienia.
4. Gonitwa myśli lub subiektywne odczucie, że myśli ścigają się.
5. Łatwe rozpraszanie uwagi (tzn. uwaga zbyt łatwo odciągana przez nieistotne bodźce zewnętrzne), zgłaszane lub obserwowane.
6. Zwiększenie aktywności skierowanej na cel (społecznej, w pracy lub w szkole, albo seksualnej) lub pobudzenie psychoruchowe (tzn. bezcelowa aktywność).
7. Nadmierne zainteresowanie aktywnościami o dużym potencjale wywoływania szkodliwych konsekwencji (np. odnajdywanie przyjemności w niepohamowanych zakupach, nierozważnych kontaktach seksualnych, nierozsądnych inwestycjach).

1. Wystąpienie epizodu jest związane z wyraźną zmianą w zakresie funkcjonowania, niecharakterystycznego dla danej osoby w okresach bezobjawowych.
2. Zakłócenie nastroju i zmiana funkcjonowania są widoczne dla innych.
3. Przebieg epizodu nie jest na tyle ciężki, by powodował znaczne upośledzenie funkcjonowania społecznego lub zawodowego albo zmuszał do hospitalizowania pacjenta. Jeśli występują cechy psychotyczne, epizod taki, z definicji, jest epizodem maniakalnym.
4. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji (np. nadużyciem narkotyków, leków, innym leczeniem) ani innym stanem medycznym.

Uwaga: Pełne epizody hipomaniakalne występujące w trakcie terapii depresji (np. w trakcie farmakoterapii, terapii elektrowstrząsowej), ale utrzymujące się na pełnoobjawowym poziomie po jej zakończeniu, są dowodem na wystąpienie epizodu hipomaniakalnego. Mimo to należy pamiętać, że jeden lub dwa występujące objawy (zwłaszcza zwiększenie drażliwości, łatwe denerwowanie się, wpadanie w złość po zastosowaniu leczenia przeciwdepresyjnego) nie są uznawane za wystarczające do ustalenia rozpoznania epizodu hipomaniakalnego, ani nie muszą wskazywać na tendencje do występowania zaburzeń nastroju o typie dwubiegunowym.

Epizod większego zaburzenia depresyjnego

1. Pięć (lub więcej) spośród wymienionych objawów występuje w ciągu tego samego dwutygodniowego okresu, powodując zmianę w stosunku do dotychczasowego poziomu funkcjonowania. Co najmniej jednym z objawów jest (1) obniżony nastrój lub (2) utrata zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności.

Uwaga: Nie obejmuje objawów, które są wyraźnie spowodowane stanem medycznym.

1. Obniżony nastrój utrzymujący się przez większą część dnia, prawie każdego dnia, ujawniany albo w postaci subiektywnych skarg (np. poczucie smutku, pustki lub braku nadziei), albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby (np. płaczliwość). (Uwaga: U dzieci i osób dorastających nastrój może być drażliwy).
2. Znaczne zmniejszenie zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności w stosunku do wszystkich lub prawie wszystkich aktywności, utrzymujące się przez większą część dnia, niemal każdego dnia (ujawnione albo w postaci subiektywnych skarg, albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby).
3. Znaczący spadek masy ciała, bez rozmyślnego ograniczenia przyjmowanych pokarmów, lub zwiększenie masy ciała (np. zmiana przekraczająca 5% masy ciała w ciągu miesiąca), albo zmniejszenie lub zwiększenie apetytu, utrzymujące się prawie każdego dnia (Uwaga: U dzieci należy brać także pod uwagę niepowodzenie w osiągnięciu oczekiwanej masy ciała).
4. Bezsenność lub nadmierna senność niemal każdego dnia.
5. Pobudzenie lub spowolnienie psychoruchowe niemal każdego dnia (obserwowane przez inne osoby, nie jedynie subiektywne poczucie pobudzenia lub bycia spowolniałym).
6. Zmęczenie lub poczucie braku energii niemal każdego dnia.
7. Poczucie braku własnej wartości lub nieadekwatne, nadmierne poczucie winy (może być urojeniowe), występujące niemal każdego dnia (nie zaledwie wyrzuty sumienia lub poczucie winy z powodu bycia chorym).
8. Zmniejszona zdolność myślenia lub koncentracji albo brak zdecydowania, utrzymujące się niemal każdego dnia (ujawnione albo w postaci subiektywnych skarg, albo za pośrednictwem obserwacji czynionych przez inne osoby).
9. Nawracające myśli o śmierci (nie tylko lęk przed śmiercią), nawracające myśli samobójcze bez określonego planu działania, próby samobójcze lub określony plan popełnienia samobójstwa.

1. Występowanie objawów powoduje klinicznie istotne cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania społecznego, zawodowego bądź w innym ważnym obszarze.
2. Objawy nie są wywołane fizjologicznym działaniem substancji ani innym stanem medycznym.

Uwaga: Kryteria A-C stanowią o rozpoznaniu epizodu większego zaburzenia depresyjnego. Epizody takie są powszechne w przebiegu zaburzenia (afektywnego) dwubiegunowego typu I, jednak ich występowanie nie jest konieczne do ustalenia tego rozpoznania.

Uwaga: Odpowiedzią na znaczącą utratę (np. żałoba, ruina finansowa, straty z powodu katastrofy naturalnej, poważna choroba lub niesprawność) może być intensywne poczucie smutku, występowanie ruminacji, dotyczących straty, bezsenność, zmniejszenie apetytu i masy ciała, opisane w kryterium A, co może przypominać objawy epizodu depresyjnego. Choć objawy te mogą być zrozumiałe lub uznane za adekwatne w stosunku do poniesionej straty, poza uwzględnieniem odpowiedzi na tę stratę, to należy rozważyć wystąpienie epizodu większego zaburzenia depresyjnego. Podjęcie tej decyzji diagnostycznej niewątpliwie wymaga dokonania oceny klinicznej na podstawie wywiadu chorobowego oraz z uwzględnieniem norm kulturowych, określających sposób wyrażania cierpienia w kontekście utraty.

Zaburzenie (afektywne) dwubiegunowe typu II

1. Spełnione są kryteria dla co najmniej jednego epizodu hipomaniakalnego (kryteria A-F zamieszczone wcześniej jako kryteria “Epizodu hipomaniakalnego”) i co najmniej jednego epizodu większego zaburzenia depresyjnego (kryteria A-C zamieszczone wcześniej jako kryteria “Większego zaburzenia depresyjnego”).
2. Dotychczas nigdy nie wystąpił epizod maniakalny.
3. Wystąpienie epizodu maniakalnych oraz epizodu (epizodów) większego depresyjnego nie może zostać lepiej wyjaśnione występowaniem zaburzenia schizoafektywnego, schizofrenii, zaburzenia schizofrenoformicznego, zaburzenia urojeniowego albo innego określonego lub nieokreślonego zaburzenia ze spektrum schizofrenii i innych zaburzeń psychotycznych.
4. Występowanie objawów depresyjnych lub nieprzewidywalność spowodowana okresami depresji i hipomanii występującymi z dużą zmiennością powodują znaczące klinicznie cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania w sferze społecznej, zawodowej i innych ważnych obszarach.